“​សុខភាព​របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ត្រូវ​បាន​ធានា​។​ រដ្ឋ​យកចិត្តទុកដាក់​ដល់​ការ​ការពារ​ជម្ងឺ​ និង​ព្យាបាល​ជម្ងឺ​។​ ប្រជារាស្ត្រ​ក្រីក្រ​ ត្រូវ​បាន​ទទួល​ការ​ពិនិត្យ​រោគ​ដោយ​ឥត​បង់ថ្លៃ​ នៅ​តាម​មន្ទីរពេទ្យ​ គិលានដ្ឋាន​ និង​មន្ទីរ​សម្ព​ព​សាធារណៈ​។​

រដ្ឋ​រៀបចំ​ឲ្យ​មាន​គិលានដ្ឋាន​ និង​មន្ទីរសម្ភព​ដល់​ជនបទ​។​”​1

​នៅ​ក្រោយ​ពី​ការ​បញ្ចប់​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ និង​របប​ប្រល័យពូជសាសន៍​ខ្មែរក្រហម​ ប្រទេស​កម្ពុជា​ បាន​ដាក់​អស់កម្លាំង​កាយ​ចិត្ត​លើ​កំណែទម្រង់​វិស័យ​សុខាភិបាល​។​ ចាប់តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩៩៦​មក​ កិច្ច​ខិតខំ​ទាំង​បាន​ស្តែង​ចេញ​ឲ្យ​ឃើញ​តាម​រយៈ​ការ​បង្កើត​ជា​ប្រព័ន្ធ​សុខាភិបាល​មួយ​ ដូចដែល​យើង​មាន​សព្វថ្ងៃ​ ជាមួយនឹង​ការ​គ្រប់គ្រង​នៅ​បី​កម្រិត​គឺ​ ខ្ពស់​ កណ្តាល​ និង​ទាប​ (​មើល​តារាង​ដូច​មាន​ខាងក្រោម​)​។2​ យ៉ាងនេះ​ក្តី​ នៅ​ក្រប​ខណ្ឌ​គោលនយោបាយ​ ដែល​សំដៅ​សម្រេច​ឲ្យ​បាន​នូវ​ការ​ប្តេជ្ញា​របស់​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​កម្មវិធី​សកម្មភាព​ នៃ​សន្និសីទ​អន្តរជាតិ​ស្តី​ពី​ប្រជាជន​ និង​អភិវឌ្ឍន៍​ ប្រារព្ធ​ធ្វើ​នៅ​ទីក្រុង​ឃែ​រ៉ូ​ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៤​ ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ប្រជាជន​ រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ផ្តោត​ការ​យកចិត្តទុកដាក់​ខ្លាំង​លើ​ការ​ផ្តល់​សេវា​សុខភាព​បន្ត​ពូជ​។3

រចនាសម្ព័ន្ធ​គ្រប់គ្រង​នៃ​ប្រព័ន្ធ​សុខាភិបាល​ ​បញ្ហា​ប្រជាជន​ជា​អាទិភាព​ទាំង​១០
កម្រិត​ខ្ពស់ក្រសួងសុខាភិបាល

ទទួលខុសត្រូវ​លើ​ការ​បង្កើត​គោលនយោបាយ​ជាតិ​ ច្បាប់​បទដ្ឋាន​ និង​ផែនការ​យុទ្ធសាស្ត្រ​។​

កំណើនប្រជាជន​ខ្ពស់​
​ ​វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​លទ្ធភាព​ផ្តល់​កំណើត​កូន​ខ្ពស់​
មន្ទីរពេទ្យ​ជាតិ​ ​ ​អត្រា​ស្លាប់​ខ្ពស់​
កម្មវិធី​ជាតិ​ និង​ វិទ្យាស្ថាន​បណ្តុះបណ្តាល​ជាតិ​ការ​រាលដាល​នៃ​មេរោគ​ហ៊ី​វ​ /​ជំងឺអេដស៍​
ចំណាកស្រុក​
កម្រិត​កណ្តាលមន្ទីរ​សុខាភិបាល​ខេត្តជា​បណ្តាញ​ត​ភ្ជាប់​រវាង​ កម្រិត​ខ្ពស់​ និង​ ស្រុក​ប្រតិបត្តិ​ (ODs)​ ហើយ​ទទួលខុសត្រូវ​អនុវត្ត​គោលនយោបាយ​ជាតិ​។អ​តុល្យភាព​រវាង​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​អាយុ​និង​ភេទ​
​មន្ទីរពេទ្យ​ខេត្ត​អត្រា​ភាព​ក្រីក្រ​ខ្ពស់​ ដោយសារ​ភាព​ងាយ​រង​គ្រោះ​ខាង​ប្រជាសាស្ត្រ
កម្រិត​អ​ភ​វិ​ឌ្ឍ​ធនធានមនុស្ស​ទាប​
​កម្រិត​ទាប​ស្រុក​ប្រតិបត្តិ​ (ODs)ទទួលខុសត្រូវ​លើ​ការ​ផ្តល់​សេវា​សាធារណៈ​ ជាមួយនឹង​ប្រភេទ​សេវា​ជា​ច្រើន​នៅ​ស្រុក​ប្រតិបត្តិ​ និង​សេវា​ទូទៅ​និង​មាន​កម្រិត​នៅ​ប៉ុស្តិ៍​សុខភាព​ តាម​ភូមិ​។អ​សមភាព​យែ​ន​ឌ័​រ​
​មន្ទីរពេទ្យ​បង្អែក​ (RHs)​ ​
មណ្ឌល​សុខភាព​ (HCs)​ ​ ​សម្ពាធ​ប្រជាជន​លើ​ធនធានធម្មជាតិ
​ ​ប៉ុស្តិ៍​សុខភាព​ (HPs)​ ​

តារាង៖​​ ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៃប្រទេសកម្ពុជា4 និងបញ្ហាប្រជាជនជាអាទិភាពទាំង១០5

​យោង​ទៅ​តាម​គោលនយោបាយ​ជាតិ​ប្រជាជន​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ស្ត្រី​ កុមារ​ និង​ទារក​ គឺជា​អ្នក​ទទួលផល​ប្រយោជន៍​ជា​ចម្បង​ នៃ​គម្រោង​សេវា​សុខាភិបាល​។6​ ក្នុង​ន័យ​នេះ​ អ្នក​ដទៃ​ផ្សេង​ទៀត​ នៅ​តែ​ពឹងផ្អែក​ច្រើន​ទៅ​លើ​គម្រោង​សេវា​សុខាភិបាល​ដែល​មិនមែន​ជា​របស់​រដ្ឋ​៖​ អ្នក​ផ្តល់​សេវាកម្ម​ថែ​ទាំ​សុខភាព​ឯកជន​ និង​អង្គការ​មិន​ស្វែងរក​ប្រាក់​ចំណេញ​។​ យោង​ទៅ​តាម​របាយការណ៍​អង្កេត​ប្រជាសាស្ត្រ​និង​សុខភាព​កម្ពុជា​ ឆ្នាំ​២០១០​ “២៩​ភាគរយ​ នៃ​អ្នកជម្ងឺ​មិន​ស្រួលខ្លួន​ ឬ​មាន​របួស​ ស្វែងរក​ការ​ថែទាំ​ព្យាបាល​នៅ​ក្នុង​វិស័យ​សាធារណៈ​មុន​។​ អ្នកជម្ងឺ​ ៥៧​ភាគរយ​ ស្វែងរក​ការ​ថែទាំ​ព្យាបាល​នៅ​កន្លែង​ផ្តល់​សេវា​សុខភាព​ឯកជន​ នៅ​ដំណាក់កាល​ចុង​ក្រោយ​។​”7 បើ​ទោះជា​មានការ​កែ​លម្អ​ជីវភាព​រស់នៅ​របស់​ប្រជាជន​ជា​បណ្តើរៗ​ ដោយសារ​កត្តា​រីក​លូតលាស់​សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​ប្រទេស​នេះ​ សេវា​សុខាភិបាល​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ នៅ​តែ​ផុត​ពី​ការ​ឈោង​ចាប់​ក្នុង​ចំណោម​ប្រជាជន​ងាយ​រង​គ្រោះ​ខ្លះ​៖​ អ្នក​ទីទ័ល​ក្រ​ ជន​ពិការ​ និង​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​។​

​តម្លៃ​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ការ​ប្រើប្រាស់​សេវា​សុខាភិបាល​ ចោទ​ជា​បញ្ហា​ប្រឈម​ធំ​មួយ​សម្រាប់​ប្រជាជន​ក្រីក្រ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។8​ ជាមួយនឹង​ការ​ស្វះ​ស្វែងរក​ការ​គាំទ្រ​ពី​សំណាក​ម្ចាស់​ ជំនួយ​អន្តរជាតិ​ និង​ការ​ចូលរួម​ចំណែក​ពី​អង្គការ​អន្តរជាតិ​និង​ក្នុងស្រុក​ ក្រសួងផែនការ​ បាន​បង្កើត​ ប្រព័ន្ធ​ព័ត៌មាន​ “​លេខ​សម្គាល់​ជន​ក្រីក្រ​”​ ដើម្បី​ជួយ​ដល់​ការ​ធ្វើ​គោលនយោបាយ​ និង​សេចក្តី​សម្រេចចិត្ត​។​ គម្រោង​គាំពារ​សុខភាព​សង្គមកិច្ច​ជា​ច្រើន​ ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ ដោយ​យក​គ្រួសារ​ក្រីក្រ​ ជា​គោលដៅ​។​ គម្រោង​លេចធ្លោ​បំផុត​ គឺ​ “​មូលនិធិ​សមភាព​សុខភាព​”​ ដែល​ផ្តល់​លទ្ធភាព​ដល់​ជន​ក្រីក្រ​ អាច​ប្រើប្រាស់​សេវា​សុខភាព​សាធារណៈ​ក្នុង​តម្លៃ​ទាប​ជា​អប្បបរមា​។9

​យោង​ទៅ​តាម​របាយការណ៍​ស្ទង់​មតិ​សេដ្ឋកិច្ច​សង្គម​នៅ​កម្ពុជា​ ឆ្នាំ​២០១៣​ ប្រជាជន​កម្ពុជា​ ៤​ភាគរយ​ រស់នៅ​ជាមួយនឹង​ពិការ​ភាព​។10​ យ៉ាងណា​ក្តី​ ខណៈ​ដែល​ពួក​គេ​មិន​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​​ទទួល​បានការ​យកចិត្តទុកដាក់​ខ្ពស់​ពី​គោលនយោបាយ​សុខភាព​សាធារណៈ​ ប្រជាជន​ពិការ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ កំពុង​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ឧ​ប​ស័គ្គ​ខ្លះ​ ដែល​រារាំង​ពួក​គេ​មិន​ឲ្យ​ទទួលផល​ប្រយោជន៍​ពី​សេវា​សុខភាព​សាធារណៈ​។​ នៅ​ក្នុង​ការ​សិក្សា​របស់​អង្គការ​អា​ឡឺ​ម៉​ង់​ ជី​អាយ​ហ្ស៊ែ​ត​ (GIZ)​ ឆ្នាំ​២០១៥​ របាំង​រារាំង​ជន​ពិការ​កម្ពុជា​ ក្នុង​ការ​ទទួល​បាន​សេវា​ថែទាំ​សុខភាព​សាធារណៈ​ ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ថា​មាន​ដូច​ជា​ “​តម្លៃ​ផ្ទាល់​និង​មិន​ផ្ទាល់​ខ្ពស់​ ការ​មិន​ផ្តល់​លទ្ធភាព​ខាង​កាយសម្បទា​នៅ​តាម​គ្រឹះស្ថាន​សុខាភិបាល​ របាំង​ខាង​ទំនាក់ទំនង​ និង​កាយវិការ​អវិជ្ជមាន​ពី​បុគ្គលិក​ថែទាំ​សុខភាព​។​”11​ ជា​ប្រទេស​ហត្ថលេខី​នៃ​អនុសញ្ញា​អង្គការសហប្រជាជាតិ​ស្តី​ពី​សិទ្ធិ​ជន​ពិការ​ (CRPD)​ រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ប្តេជ្ញា​ធានា​ថា​ “​ជន​ពិការ​ មាន​សិទ្ធិ​ទទួល​បាន​ស្តង់ដារ​សុខភាព​ខ្ពស់​បំផុត​ ដោយ​មិន​មានការ​រើសអើង​ផ្អែក​លើ​មូលដ្ឋាន​ពិការ​ភាព​។​”​12

​ក្នុង​ចំណោម​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​នៅ​ខេត្តមណ្ឌលគិរី​ និង​ខេត្តរតនគិរី​ ដែល​មាន​អត្រា​ភាគរយ​ប្រជាជន​ខ្ពស់​បំផុត​នៅ​ខេត្ត​ទាំងនោះ​ បញ្ហា​សុខភាព​មាតា​និង​ទារក​ និង​កង្វះ​អាហារូបត្ថម្ភ​ នៅ​តែ​ជា​កត្តា​គួរ​ឲ្យ​ព្រួយបារម្ភ​។​ អត្រា​មរណៈ​ទារក​ក្រោម​៥​ឆ្នាំ​ នៅ​ខេត្ត​ទាំង​ពីរ​នេះ​ គឺ​មាន​ទ្វេ​ដង​ នៃ​អត្រា​មរណៈភាព​ជា​មធ្យម​ ស្លាប់​ ៨៣​នាក់​ សម្រាប់​កំណើត​រស់រាន​មានជីវិត​ ១,០០០13​ ហើយ​មរណៈភាព​មាតា​ គឺ​គួរ​ឱ្យ​បារម្ភ​ ដោយសារ​ភាគច្រើន​នៃ​ស្ត្រី​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​ ផ្តល់​កំណើត​កូន​នៅផ្ទះ​។14​ ភាគច្រើន​នៃ​កុមារ​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​អាយុ​ក្រោម​៥​ឆ្នាំ​ នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ត្រូវ​បាន​ចាត់​ថ្នាក់​ថា​ “​មិន​គ្រប់​ទម្ងន់​”​ និង​ “​ក្រិន​ក្នុង​ការ​លូតលាស់​”​។15

​បច្ចុប្បន្នភាព​ចុង​ក្រោយ​៖​ ២០​ វិច្ឆិកា​ ២០១៦

ឯកសារយោង

  • 1. រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៩៣), មាត្រា៧២។
  • 2. លៀង សុភាព និង ឆេង គន្ធរ័ត្ន (២០១៤). “ការដោះស្រាយបញ្ហាគំលាតក្នុងការផ្តល់សេវាប្រព័ន្ធសុខាភិបាល នៅប្រទេសកម្ពុជា.” វេទិកាអភិវឌ្ឍន៍ស្រាវជ្រាវ របាយការណ៍សំយោគ លេខ ០៦ ចេញផ្សាយខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤។ រាជធានីភ្នំពេញ៖ វិទ្យាស្ថានបណ្តុះបណ្តាលនិងស្រាវជ្រាវ ដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា, ឆ្នាំ២០១៤។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://www.cdri.org.kh/webdata/policybrief/drf/SynthesisReport6.pdf
  • 3. ក្រសួងផែនការ. គោលនយោបាយជាតិប្រជាជននៃប្រទេសកម្ពុជា (សេចក្តីសង្ខេបចុងក្រោយ)។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://www.mop.gov.kh/Home/TheNationalPopulationPolicy/tabid/202/Default.aspx
  • 4. លៀង សុភាព និង ឆេង គន្ធរ័ត្ន (២០១៤), ១។ Peter Leslie Annear, John Grundy et al. ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ការពិនិត្យឡើងវិញលើប្រព័ន្ធសុខាភិបាល។ ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលក្នុងអន្តរកាល ភាគ៥ លេខ២ ទំព័រ xxvi។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក អ្នកអង្កេតការណ៍តំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកលើប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនិងគោលនយោបាយ ឆ្នាំ២០១៥។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://www.wpro.who.int/asia_pacific_observatory/hits/series/cambodia_health_systems_review.pdf
  • 5. ក្រសួងផែនការ. គោលនយោបាយជាតិប្រជាជននៃប្រទេសកម្ពុជា, ៣។ ​
  • 6. គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថា រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា គឺមិនមែនអ្នកដើរតួនាទីសំខាន់នេះតែម្នាក់ឯង នៅក្នុងវិស័យការពារនិងគាំពារសុខភាពមាតា ទារក និងកុមារ និងសុខភាពកុមារនិងអាហាររូបត្ថម្ភ ប៉ុន្តែក៏នៅមានទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ និងអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងទៀតផងដែរ។ ដៃគូររដ្ឋាភិបាល​សម្រាប់អង្គការស្ថាប័នអន្តរជាតិទាំងនោះរួមមាន ក្រសួងសុខាភិបាល ក្រុមប្រឹក្សាសម្រាប់​ការអភិវឌ្ឍកសិកម្ម និងជនបទ។ ដូចបានគូសបញ្ជាក់នៅក្នុងរបាយការណ៍ បញ្ហាកង្វះអាហាររូបត្ថម្ភក្នុងចំណោមកុមារនិងទារក នៅតែចោទមាន។ អង្គការយូនីសេហ្វ ប្រចាំកម្ពុជា. “សុខភាពនិងអាហាររូបត្ថម្ភមាតា ទារក និងកុមារ”។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ https://www.unicef.org/cambodia/6.Maternal.pdf
  • 7. Peter Leslie Annear, John Grundy et al. ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ការពិនិត្យឡើងវិញលើប្រព័ន្ធសុខាភិបាល។ ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលក្នុងអន្តរកាល ភាគ៥ លេខ២ ទំព័រ xvii ។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក អ្នកអង្កេតការណ៍តំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកលើប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនិងគោលនយោបាយ ឆ្នាំ២០១៥។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://www.wpro.who.int/asia_pacific_observatory/hits/series/cambodia_health_systems_review.pdf
  • 8. នៅរាជធានីភ្នំពេញ ការទទួលបានការថែទាំសុខភាពសម្រាប់សេវាការពារនិងព្យាបាលទូទៅដោយជនក្រីក្រ ត្រូវបានបង្ហាញថាមានអត្រាខ្ពស់ជាងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែគុណភាពសេវាសុខភាពអន់ខ្សោយ តែងត្រូវបានរិះគន់ជាញឹកញាប់។ John Grundy et al. ការទទួលបានសេវាសុខភាពក្នុងចំណោម​សហគមន៍ក្រីក្រ​នៅរាជធានីភ្នំពេញ។ រាជធានីភ្នំពេញ៖ ក្រសួងសុខាភិបាល និង អង្គការយូនីសែហ្វ ប្រចំាប្រទេសកម្ពុជា, ឆ្នាំ២០០៩។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ https://www.unicef.org/eapro/Health_Service_Access_Among_Poor_Communities_Phnom_Penh_(Low.pdf(Low.pdf
  • 9. Adélio Fernandes Antunes and Bart Jacobs. “ការប្រើប្រាស់សេវាសុខភាពសាធារណៈ៖ ហេតុអ្វីគ្រួសារទទួលការអនុគ្រោះ មិនទាញយកផលប្រយោជន៍ពីមូលនិធិសមភាពសុខភាព? អត្ថបទស្តីពីការធ្វើគោលនយោបាយហិរញ្ញវត្ថុក្នុងវិស័យសុខាភិបាល លេខ៣។ រាជធានីភ្នំពេញ៖ អង្គការជីអាយហ្ស៊ែត (GIZ), កក្កដា ២០១៤។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://giz-cambodia.com/wordpress/wp-content/uploads/Briefing-note-3-HEF-non-utilisation-EN.pdf
  • 10. វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ. “របាយការណ៍ស្ទង់មតិសេដ្ឋកិច្ចសង្គមនៅកម្ពុជាឆ្នាំ២០១៣៖ តារាងស្តីពីសុខភាព”។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ https://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Data/CSES_2013/CSES_Health.htm
  • 11. Karen Birdsall. បុគ្គលគ្រប់រូបទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់៖ ការលើកកម្ពស់ការដាក់បញ្ចូលជនពិការទៅក្នុងវិស័យសុខាភិបាលនៅកម្ពុជា។ រាជធានីភ្នំពេញ៖ អង្គការជីអាយហ្ស៊ែត (GIZ), វិច្ឆិកា ២០១៥, ៤។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://health.bmz.de/ghpc/case-studies/Every_person_counts/Every_person_counts_long_ENG.pdf
  • 12. ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បានក្លាយជាប្រទេសហត្ថលេខីនៃអនុសញ្ញា ចាប់តាំងពីខែតុលា ឆ្នាំ២០០៧ មកម្លេះ។ មើលឯកសារខាងដើម, ៦។
  • 13. បណ្តាញអង្គការជនជាតិដើមភាគតិច (IPNN). “សិទ្ធិជនជាតិដើមនៅកម្ពុជា.” គណៈកម្មាធិការបំបាត់រាល់ទម្រង់នៃការរើសអើងពូជសាសន៍ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (សម័យប្រជុំលើកទី៧៦ ឆ្នាំ២០១០)។ រាជធានីភ្នំពេញ៖ បណ្តាញអង្គការជនជាតិដើមភាគតិច (IPNN), កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១០, ១៥។ ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CERD/Shared%20Documents/KHM/INT_CERD_NGO_KHM_76_9428_E.pdf
  • 14. អង្គការពន្លកខ្មែរ. “ស្តាប់សម្លេងជនជាតិដើមឆ្លើយតបនឹងបញ្ហាប្រឈមក្នុងវិស័យសុខាភិបាល នៅខេត្តរតនគិរី និងមណ្ឌលគិរី”។ បទបង្ហាញ ក្នុងកិច្ចប្រជុំជាមួយ មេឌីខែម ថ្ងៃទី ២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១, ទំព័រ៣០។ http://www.medicam-cambodia.org/activities/info/4ms/source/2011/2/handouts/Presentation2.pdf
  • 15. អង្គការសហប្រជាជាតិ. “ជំពូក២៖ ការទទួលបានសេវាសុខភាពរបស់ជនជាតិដើម នៅទ្វីបអាស៊ី”។ ក្នុង ស្ថានភាពជនជាតិដើមក្នុងពិភពលោក៖ ការទទួលបានសេវាសុខភាពរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច, ៤៥។ DOI: http://dx.doi.org/10.18356/7914b045-en . ចូលអានថ្ងៃទី ២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦។ http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/human-rights-and-refugees/state-of-the-world-s-indigenous-peoples_47f7e4f3-en#page1