រូបកម្មករនៅក្នុងរោងពុម្ពមួយកន្លែងនៅប្រទេសកម្ពុជា។ រូបថត ដោយ ILO Asia-Pacific ថតនៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៧។ ក្រោមអាជ្ញាបណ្ណ CC BY-NC-ND 2.0។
សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកម្លាំងជំរុញដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់បណ្តាប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកលូតលាស់។1សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ក៏ជំរុញផងដែរដល់ការបង្កើតការងារនៅទូទាំងប្រទេស។ សន្ទុះកំណើនចំនួនសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ជាហេតុធ្វើឲ្យ ការធ្វើចំណាកស្រុករកការងារទៅកាន់ប្រទេសជិតខាង និងអត្រាគ្មានការងារបានថយចុះគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ដែលជាលទ្ធផលបណ្តាលឲ្យមានការកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រនៅក្នុងប្រទេស។2
ដូចគ្នាទៅនឹងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដទៃទៀតដែរ សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមគឺជាឆ្អឹងខ្នងនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ដែលនេះបានរួមចំណែកដល់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គម។ សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមក៏ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការ៖ (១) បង្កើតការងារ (២) បង្កើតប្រាក់ចំណូលសម្រាប់ប្រជាជនដែលមានប្រាក់ចំណូលទាប និងប្រជាជនងាយរងគ្រោះ និង (៣) ជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ស្ថេរភាពសង្គម និងរួមចំណែកដល់ការរីកចម្រើននៃវិស័យឯកជនយ៉ាងខ្លាំង។3
របាយការណ៍ស្ថិតិប្រចាំឆ្នាំ២០១៨ របស់ក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្ម ដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានប្តូរឈ្មោះមកក្រសួងឧស្សាហកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងនវានុវត្តន៍ បានបង្ហាញថាសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរួមចំណែកដល់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ខណៈដែលវាបានបង្កើតការងារស្មើនឹងចំនួន៧០% នៃការងារសរុប៩៩,៨% នៃចំនួនក្រុមហ៊ុនសរុប និងរួមចំណែក៥៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP)។4
ដោយសារការអភិវឌ្ឍសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមមានសារៈសំខាន់ចំពោះការរក្សាកំណើន និងភាពរឹងមាំសេដ្ឋកិច្ចរបស់កម្ពុជា។5 រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបង្ហាញការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ខ្លួនក្នុងការគាំទ្រដល់កំណើនពីវិស័យឯកជន និងបានដាក់ចេញនូវគោលនយោបាយជាបន្តបន្ទាប់ដែលផ្តោតទៅលើការអភិវឌ្ឍសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។ ក្នុងចំណោមគោលនយោបាយទាំងនោះ គឺការបង្កើតអនុគណៈកម្មាធិការសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅឆ្នាំ២០០៤ ដែលជាស្ថាប័នចម្បងដើម្បីរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ។6 សមិទ្ធផលសំខាន់នៃអនុគណៈកម្មាធិការសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម គឺក្របខ័ណ្ឌអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៥ ហើយត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការដោយរដ្ឋាភិបាលនៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៦។7 ក្របខ័ណ្ឌអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមមានគោលបំណង «បង្កើតបរិយាកាសធុរកិច្ចអំណោយផលមួយ ដែលនឹងនាំឲ្យវិស័យសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមចូលរួមចំណែកដល់ការបង្កើតការងារដែលមានគុណភាព និងលើកកម្ពស់ឲ្យមានការផលិតទំនិញ និងសេវាកម្មចម្រុះក្នុងការបម្រើដល់តម្រូវការរបស់ប្រជាជនកម្ពុជា»។8
មុនឆ្នាំ២០០៥ កម្ពុជាពុំមាននិយមន័យសមូហភាពនៃសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅឡើយទេ រវាងនិយមន័យពីវិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ (NIS) និងពីក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្ម (ដែលពីមុនស្ថិតនៅក្នុងក្រសួងឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និងថាមពល)។9 រហូតមកដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៥ នៅពេលដែលអនុគណៈកម្មាធិការសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមរបស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើង និយមន័យជាផ្លូវការមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីលុបបំបាត់ការភាន់ច្រឡំ។10 ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ និយមន័យសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជា គឺមានភាពខុសប្លែកគ្នាពីបណ្តាប្រទេសអាស៊ានទាក់ទងនឹងសូចនាករសំខាន់ៗមួយចំនួន។ ឧទាហរណ៍ នៅប្រទេសហ្វីលីពីន និយមន័យត្រូវបានកំណត់ដោយទ្រព្យអកម្ម ដែលជាលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យសម្រាប់សម្គាល់ទំហំនៃសហគ្រាស។ ដោយឡែក ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីប្រើប្រាស់ទ្រព្យសកម្ម និងការលក់ប្រចាំឆ្នាំ ខណៈដែលប្រទេសវៀតណាមកំណត់និយមន័យសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមទៅតាមចំនួននិយោជិក និងតម្លៃសរុបនៃដើមទុនរបស់សហគ្រាសនោះ។ នៅប្រទេសឡាវ និយមន័យមីក្រូសហគ្រាសត្រូវបានកំណត់នៅពេលសហគ្រាសមានចំនួននយោជិក៥នាក់ ឬតិចជាងនេះ។11
ប្រទេសកម្ពុជា ចាត់ថ្នាក់សហគ្រាសជាចំនួន៤ប្រភេទគឺ មីក្រូសហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច ខ្នាតមធ្យម និងសហគ្រាសខ្នាតធំ។ មីក្រូសហគ្រាសត្រូវបានមើលឃើញថា មិនមានលក្ខណៈជាប្រព័ន្ធ និងគ្របដណ្តប់លើវិស័យសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។12 ក្របខ័ណ្ឌអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ដែលបង្កើតឡើងដោយអនុគណៈកម្មាធិការសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៃគណៈកម្មាធិការដឹកនាំវិស័យឯកជន ចាត់ថ្នាក់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមទៅតាមចំនួននិយោជិក (ផ្អែកលើនិយោជិកដែលធ្វើការពេញម៉ោង) និងទំហំនៃទ្រព្យសកម្មនៃសហគ្រាស។ ការបែងចែកចំណាត់ថ្នាក់របស់អនុគណៈកម្មាធិការសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមត្រូវបានផ្តល់ជូននៅក្នុងរូបទី១ ខាងក្រោមនេះ។13
រូបទី១៖ និយមន័យសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម
ចំណាត់ថ្នាក់ | និយមន័យរបស់រដ្ឋាភិបាល | |
ចំនួននយោជិក (នាក់) | ទ្រព្យសកម្ម (មិនរាប់បញ្ចូលដី និងគិតជាដុល្លារអាមេរិក) | |
មីក្រូសហគ្រាស | <១១ | <៥០ ០០០ |
សហគ្រាសខ្នាតតូច | ១១ – ៥០ | ៥០ ០០០ - ២៥០ ០០០ |
សហគ្រាសខ្នាតមធ្យម | ៥១ – ១០០ | ២៥០ ០០០ - ៥០០ ០០០ |
សហគ្រាសខ្នាតធំ | >១០០ | >៥០០ ០០០ |
ប្រភព៖ ក្របខ័ណ្ឌអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម (២៩ កក្កដា ២០០៥) 14
ផ្អែកលើរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំ២០១៧ របស់ក្រសួងឧស្សាហកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងនវានុវត្តន៍ បានបង្ហាញថាចំនួនសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម មានចំនួនសរុប ១៥ ៧០៧ និងសហគ្រាសខ្នាតធំមានចំនួនសរុប ១ ៥២២។ ស្របពេលគ្នានេះដែរ មីក្រូសហគ្រាសដែលមាននិយោជិកតិចជាង១០ មានចំនួន ១៣៩ ៩៣៣នាក់។15អ្វីដែលគួរកត់សម្គាល់នោះគឺ កម្លាំងពលកម្មរបស់ស្ត្រីមានចំនួនច្រើនជាងបុរសនៅគ្រប់ប្រភេទ និងទំហំនៃសហគ្រាស ខណៈអាជីវកម្មដែលកាន់កាប់ដោយស្ត្រីមានចំនួនតិចតួចនៅក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម។16
នៅប្រទេសកម្ពុជា សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមត្រូវបានបែងចែកជា ៣ វិស័យធំៗ គឺ៖
១) វិស័យផលិតកម្ម រួមមានការកែច្នៃផលិតផលកសិកម្ម កម្មន្តសាល និងរ៉ែ
២) វិស័យសេវាកម្ម
៣) វិស័យពាណិជ្ជកម្ម រួមមាន ការលក់ដុំ និងរាយ។17
សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមភាគច្រើនជាវិនិយោគក្នុងស្រុក និងមានលក្ខណៈបម្រើឲ្យការប្រើប្រាស់ក្នុងស្រុក។ ខណៈដែលសហគ្រាសខ្នាតធំ ឬឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ គឺភាគច្រើនជាប្រភេទវិនិយោគបរទេស ដែលជាទូទៅផ្តោតសំខាន់លើសកម្មភាពនាំចេញ។18 ក្រុមហ៊ុនក្នុងវិស័យនាំចេញភាគច្រើនជាសហគ្រាសខ្នាតមធ្យម និងធុនធំ ហើយចូលរួមក្នុងវិស័យវាយនភ័ណ្ឌ សម្លៀកបំពាក់ និងការផលិតស្បែកជើង។ ចំណែកឯមីក្រូសហគ្រាស និងសហគ្រាសខ្នាតតូច ចូលរួមជាចំបងក្នុងវិស័យកែច្នៃអាហារ។19នៅឆ្នាំ ២០១៧ បើបូករួមបញ្ចូលគ្នារវាង មីក្រូសហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម សហគ្រាសទាំងអស់នេះបានបង្កើតការងារជាងមួយលានកន្លែង ខណៈដែលសហគ្រាសខ្នាតធំបានបង្កើតការងារជិតមួយលានកន្លែងផងដែរ។20
យោងតាមស្ថិតិសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៃក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្មក្នុងវិស័យកម្មន្តសាល ព័ត៌មានខាងក្រោមបានប្រៀបធៀបចំណែកគ្រប់វិស័យកម្មន្តសាលនៃសហគ្រាសទាំងអស់ដែលរួមមានមីក្រូសហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច មធ្យម និងសហគ្រាសខ្នាតធំ។ នៅឆ្នាំ២០១៦ វិស័យកម្មន្តសាលភាគច្រើនត្រូវបានគេមើលឃើញថា ប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងការផលិតកម្មម្ហូបអាហារ ភេសជ្ជៈ និងផលិតផលថ្នាំជក់ ដែលមានចំនួនស្មើនឹង ៨០,៣៩% នៃវិស័យកម្មន្តសាលទាំងអស់។21
នៅឆ្នាំ២០១៤ ក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្ម ត្រូវបានប្រគល់ការទទួលខុសត្រូវសម្រាប់ការចុះបញ្ជីសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។22នៅឆ្នាំ២០១៨ ចំនួនសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលបានចុះបញ្ជីសរុបបានកើនឡើងដល់ចំនួន ១៥៥ ៧៤៥។23 ក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្មក៏ប្តេជ្ញាពង្រឹង និងអភិវឌ្ឍសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ទាក់ទងនឹងការចុះឈ្មោះឲ្យបានស្របច្បាប់ និងការធ្វើកំណត់ត្រាហិរញ្ញវត្ថុ។ នៅត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ សហគ្រាសដែលមានចំនួនស្មើនឹង៨០% និង៩៥% នៃសហគ្រាសទាំងអស់ ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងចុះបញ្ជីផ្លូវការ ហើយខណៈ៥០% និង៧០% នៃសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម គួរតែមានកំណត់ត្រាប្រវត្តិហិរញ្ញវត្ថុ និងតារាងតុល្យការឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។24រូបខាងក្រោមបង្ហាញពីចំណែកនៃសហគ្រាសដែលបានចុះបញ្ជីផ្លូវការ ហើយមានកំណត់ត្រាតារាងតុល្យការត្រឹមត្រូវក្នុងឆ្នាំ២០១០ និងការព្យាករសម្រាប់ពេលអនាគត។
រូបទី៣៖ ចំណែកនៃសហគ្រាសដែលបានចុះបញ្ជីអាជីវកម្មស្របច្បាប់គិតជា (%)
ទំហំ/ប្រភេទនៃសហគ្រាស | បានចុះបញ្ជីផ្លូវការ | មានតារាងតុល្យការ | ||||
២០១០ | ២០២០ | ២០២៥ | ២០១០ | ២០២០ | ២០២៥ | |
សហគ្រាសខ្នាតតូច | ៣៧ | ៧០ | ៨០ | ៤ | ៣០ | ៥០ |
សហគ្រាសខ្នាតមធ្យម | ៧២ | ៨០ | ៩០ | ២៤ | ៥០ | ៧០ |
សហគ្រាសខ្នាតធំ | ៩៣ | ១០០ | ១០០ | ៦៦ | ១០០ | ១០០ |
ប្រភព៖ គោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៥–២០២៥25
បញ្ហាប្រឈម
ទោះបីចំនួនសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលបានចុះបញ្ជីស្របច្បាប់មានចំនួនកើនឡើងក៏ដោយ បញ្ហាប្រឈមជាច្រើននៅតែមានចំពោះសហគ្រិន និងរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃរបៀបវារៈក្នុងការអភិវឌ្ឍសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។ បញ្ហាប្រឈមដែលមានលើកឡើងក្នុង គោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៥-២០២៥ និងការសិក្សាដទៃទៀតរួមមាន៖26
- ការទទួលបានហិរញ្ញវត្ថុ នៅតែមានផលលំបាក។ នៅប្រទេសកម្ពុជា ប្រមាណ៦៦%នៃសហគ្រាសបានបញ្ជាក់ថាការទទួលបានហិរញ្ញវត្ថុនៅតែជាបញ្ហាប្រឈម ហើយបញ្ហាប្រឈមចម្បងរបស់មីក្រូសហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម គឺការទទួលបានកម្ចីទុនបង្វិល។27 ទោះបីជាការទទួលបានសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុមានការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ស្ទើតែមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនមិនបានប្រើប្រាស់សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុផ្លូវការឡើយ។28
ចំណេះដឹង និងជំនាញបច្ចេកទេស គឺជាធនធាននៅមានចំនួនកំណត់នៅឡើយ ដូចជាកម្មករជំនាញដែលទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលត្រឹមត្រូវ អ្នកបច្ចេកទេស និងវិស្វករ ដែលក្នុងន័យនេះវាបានរារាំងប្រទេសមិនឲ្យស្រូបយក និងប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាទំនើបបាន សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មរបស់ខ្លួន។ ការដោះស្រាយកង្វះនិយោជិកដែលមិនមានជំនាញ ផលិតភាពទាប ជំនាញមិនត្រូវគ្នា និងប្រាក់ឈ្នួល នៅតែបង្កជាបញ្ហាប្រឈមយ៉ាងខ្លាំងដល់ការអភិវឌ្ឍបន្ថែមទៀតរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។29 - កង្វះខាតការគាំទ្រ និងការសម្របសម្រួលពីស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ បានរារាំងដល់ការអភិវឌ្ឍ និងបរាជ័យក្នុងការដោះស្រាយកង្វល់ដែលកំពុងកើតឡើងចំពោះសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។ យន្តការត្រួតពិនិត្យមួយគួរត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីដាក់សម្ពាធបន្ថែមទៀតលើស្ថាប័នទទួលខុសត្រូវ និងទីភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាលឲ្យចាត់វិធានការ និងកែលម្អបរិយាកាសអាជីវកម្មសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។30
- ការប្រកួតប្រជែងតាមរយៈការពង្រីកទីផ្សារក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិ កំពុងកើនឡើងតាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងបដិវត្តឧស្សាហកម្ម និងសកលភាវូបនីយកម្ម។ ការធ្វើអាជីវកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺនៅចំណាយច្រើននៅឡើយ រាប់ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមបើកដំណើរអាជីវកម្មរហូតដល់ការបិទអាជីវកម្ម។ ហើយ កង្វះខាតការផ្គត់ផ្គង់អគ្គិសនី ធ្វើឲ្យប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្នុងភាពលំបាកមួយក្នុងការប្រកួតប្រជែងបើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសជិតខាង។31
- ភាពមិនផ្លូវការនៃសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ជាពិសេសមីក្រូសហគ្រាស។ ដូចដែលបានលើកឡើងពីដំបូង មីក្រូសហគ្រាសភាគច្រើនជាអាជីវកម្មដែលគ្រប់គ្រងមានលក្ខណៈជាគ្រួសារ និងធ្វើប្រតិបត្តិការក្រៅផ្លូវការដែលធ្វើឲ្យរដ្ឋាភិបាលមានការលំបាកក្នុងការប្រមូលពន្ធ រៀបរៀង និងអនុវត្តគោលនយោបាយគាំទ្រ ដើម្បីជួយដល់សហគ្រាសទាំងអស់នោះ ក្នុងការបង្កើនតម្លៃនៃខ្សែចង្វាក់ផលិតកម្មរបស់ខ្លួន។32
តាមរយៈបញ្ហាប្រឈមទាំងនេះ រាជរដ្ឋាភិបាលយកចិត្តទុកដាក់បន្តការគាំទ្រដល់ការលើកកម្ពស់ និងការអភិវឌ្ឍសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ព្រមទាំងសហគ្រិនភាព ដោយកំណត់ការផ្តោតសំខាន់លើសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងគោលនយោបាយគន្លឹះរបស់ខ្លួនដែលមាននៅក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រចតុកោណ (ដំណាក់កាលទី៤)។33រាជរដ្ឋាភិបាលមានគោលបំណងគាំទ្រសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមទាក់ទងនឹងសកម្មភាពផលិតភាព ការបង្កើតការងារ សហគ្រិនភាព ភាពច្នៃប្រឌិត និងនវានុវត្តន៍ ក៏ដូចជាការលើកទឹកចិត្តសហគ្រាសឲ្យមានលក្ខណៈស្របច្បាប់ និងការរីកចម្រើនរបស់សហគ្រាសទាំងនេះ ព្រមទាំងការទទួលបានសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ។ គោលដៅទាំងអស់នេះត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងគោលដៅទី៨ នៃក្របខ័ណ្ឌគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពកម្ពុជា២០១៦-២០៣០។34 ដើម្បីអភិវឌ្ឍក្របខ័ណ្ឌប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម រាជរដ្ឋាភិបាលផ្តល់ការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធដល់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ធ្វើការចុះឈ្មោះស្របច្បាប់ដោយស្ម័គ្រចិត្ត។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៩ អង្គភាពពន្ធដារជាតិបានចេញសេចក្តីជូនដំណឹងស្តីពីការអនុវត្តអនុក្រឹត្យលេខ ១២៤ អនក្រ.បក ដែលបង្កើតការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធដាសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងវិស័យដែលបានកំណត់។35
គោលនយោបាយ និងកាលានុវត្តភាពនៃសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម
ប្រទេសកម្ពុជាមិនទាន់មានច្បាប់ជាក់លាក់ណាមួយដើម្បីគ្រប់គ្រងសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅឡើយទេ។ ទោះយ៉ាងណារដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ពាណិជ្ជកម្មសម្រាប់ឆ្នាំ២០០៥-២០១០ ក្រោមក្រសួងឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និងថាមពល (MIME) និងបានបង្កើតអនុគណៈកម្មាធិការជាតិមួយសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។36 បច្ចុប្បន្ននេះ ក្រសួងឧស្សាហកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងនវានុវត្តន៍ (ដែលពីមុនត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្ម) ទទួលបន្ទុកអនុវត្តគោលនយោបាយសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។ ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់របស់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមផ្តោតសំខាន់លើឧបករណ៍គតិយុត្ត និងច្បាប់ ជាពិសេសទាក់ទងនឹងការចុះបញ្ជីអាជីវកម្ម ការទទួលបានហិរញ្ញប្បទាន ក៏ដូចជាសកម្មភាពគាំទ្រសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមមួយចំនួនផ្សេងទៀត។37 គំនិតផ្តួចផ្តើមនេះត្រូវបានអនុវត្តដើម្បីកាត់បន្ថយចំនួនសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមក្រៅផ្លូវការ ហើយការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយន្តការមួយទៀតដើម្បីសម្រេចគោលបំណងនេះ។38 សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមត្រូវចុះបញ្ជីអាជីវកម្មរបស់ខ្លួនស្របច្បាប់ និងអនុវត្តតាមបទប្បញ្ញត្តិជាចាំបាច់ដូចជា ការរក្សាគណនេយ្យឲ្យបានត្រឹមត្រូវ ដើម្បីទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធដា។39
ការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធត្រូវបានដាក់ឡើងជាការលើកទឹកចិត្តដើម្បីនាំសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមចូលរួមនៅក្នុងបរិយាកាសច្បាប់មួយដែលត្រឹមត្រូវ។ អគ្គនាយកដ្ឋានពន្ធដារ នៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុបានចេញ អនុក្រឹត្យលេខ ១៧ អនក្រ.បក ដើម្បីលើកទឹកចិត្តសហគ្រាសធុនតូច និងមធ្យមជាអ្នកបង់ពន្ធទៅលើចំណុចដូចខាងក្រោម៖
(១) ការលើកលែងរយៈពេល២ឆ្នាំទៅលើពន្ធប្រាក់ចំណេញ សម្រាប់ការចុះឈ្មោះអាជីវកម្មស្របច្បាប់ដោយស្ម័គ្រចិត្តក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ និង ២០១៨
(២) ពន្ធអប្បបរមា១ភាគរយប្រចាំឆ្នាំ (និងការបង់ប្រាក់ប្រចាំខែ) ក្នុងអំឡុងពេលលើកលែងនេះ។40
ម្យ៉ាងទៀត អនុក្រឹត្យលេខ ១២៤ អនក្រ.បក នេះ មានប្រសិទ្ធិភាពចាប់ពីថ្ងៃទី២ ខែតុលាឆ្នាំ២០១៨ ក្នុងគោលបំណងជំរុញសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងវិស័យអាទិភាពចំនួន៦ រាប់ចាប់ពីការផលិតផលិតផលកសិកម្ម ដល់ផលិតផលក្នុងសេវាកម្មព័ត៌មានវិទ្យា និងសហគ្រាសដែលមានទីតាំងនៅតំបន់ចង្កោមសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម រួមទាំងសហគ្រាសក្នុងដំណើរការអភិវឌ្ឍទៅក្នុងចង្កោមនេះផងដែរ (SME Cluster Zones)។41 ការលើកទឹកចិត្តរួមមានការលើកលែងពន្ធលើប្រាក់ចំណូលសម្រាប់រយៈពេលបីឆ្នាំ សម្រាប់សហគ្រាសដែលបានចុះបញ្ជីថ្មី និងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំ ប្រសិនបើតម្រូវការលក្ខត្តិកៈផ្សេងទៀតត្រូវបានបំពេញគ្រប់ជ្រុងជ្រោយដោយសហគ្រាសទាំងនោះ។ ការលើកលែងពីការបង់ពន្ធមុន១% លើប្រាក់ចំណូល និងពន្ធអប្បបរមាប្រចាំឆ្នាំក្នុងកំឡុងពេលពន្ធលើរយៈពេលលើកលែងប្រាក់ចំណូលក៏អាចអនុវត្តបានដែរ។
អនុក្រឹត្យលេខ ១២៤ អនក្រ.បក អនុវត្តចំពោះសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលត្រូវបានកំណត់ក្នុងបទប្បញ្ញត្តិផ្អែកលើចំនួនប្រាក់ចំណេញប្រចាំឆ្នាំ និងចំនួននិយោជិករបស់ពួកគេ។42 ជាទូទៅសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម ត្រូវបានកំណត់ដោយនិយោជិកតិចជាង១០០នាក់ និងចំណូលប្រចាំឆ្នាំតិចជាង៥០ម៉ឺនដុល្លារអាមេរិក។ ក្រោមរបបពន្ធបច្ចុប្បន្ន (វាយតម្លៃដោយខ្លួនឯង ឬពិតប្រាកដ) អ្នកបង់ពន្ធត្រូវបានបែងចែកជាអ្នកបង់ពន្ធខ្នាតតូច មធ្យម និងធំ។43 ប្រភេទនៃអ្នកជាប់ពន្ធក្នុងការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់នេះ គឺខុសគ្នាពីនិយមន័យទូទៅរបស់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជាដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ដើម្បីជួយដល់ការអនុវត្តអនុក្រឹត្យលេខ ១២៤ និងចំពេលមានការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុបានចេញ ប្រកាសលេខ ១៥៩ ចុះថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០ ដោយដាក់ចេញនូវការណែនាំពីលក្ខន្តិកៈ និងនីតិវិធីដើម្បីស្នើសុំការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធ។44 ទីភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាលដែលទើបបង្កើតថ្មី ដែលជាធនាគារសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជា (SME Bank) ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការលើកកម្ពស់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។ ការបង្កើតធនាគារសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនេះត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ 45 ហើយត្រូវដំណើរការជាផ្លូវការនៅដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយមានដើមទុន១០០លានដុល្លារ ដើម្បីផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម។ 46យោងតាម សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ ធនាគារនេះកំពុងអនុវត្ត «គម្រោងសហហិរញ្ញប្បទាន សម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូចនិងមធ្យម» ដែលមានការបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយធនាគារពាណិជ្ជចំនួន២៣ ធនាគារឯកទេសចំនួន២ និងស្ថាប័នមីក្រូហិរញ្ញវត្ថុចំនួន៧។47
ទាក់ទងនឹងសហគ្រាស ខ្នាតតូច និងមធ្យម (SME)
ឯកសារយោង
- 1. Kenskin, H. , Senturk, C. , Sungur, O. & Kiris, M.K., «សារៈសំខាន់នៃសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច», សន្និសីទអន្តរជាតិលើកទី ២ ស្តីពីការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព ឆ្នាំ២០១០ ទំព័រទី ១៨៣-១៩២ ។ បានចូលអាននៅថ្ងៃទី២២ ខែមេសាឆ្នាំ២០២០ ។
- 2. ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិជប៉ុន (JICA)., «គម្រោងពង្រឹងយុទ្ធសាស្ត្រសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ២០១៥ ទំព័រទី១។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 3. ធនាគារពិភពលោក., «ស្វែងយល់ពីតម្រូវការសហគ្រាសធុនតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជាសម្រាប់សេវាកម្មនិងផលិតផល ហិរញ្ញវត្ថុ (អង់គ្លេស)» ឆ្នាំ ២០១០។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 4. Layhy, C., «ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្នរបស់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា៖ បញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុរបស់មីក្រូ សហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ២០១៩, ទំព័រទី៣។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 5. Japhta, Rubin; Vizcarra, Vanessa; Bui, Thuy Thu; Yogi, Nyoman; Mel, Sokim., «ស្វែងយល់ពីឱកាសសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលគ្រប់គ្រងដោយស្ត្រីនៅកម្ពុជា (អង់គ្លេស)» ឆ្នាំ២០១៩ ទំព័រទី១២។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 6. Baily, P., «សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជា៖ ការរាំងស្ទះគោលនយោបាយ និងសំណើរ សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍរបស់ពួកគេ» ឆ្នាំ២០០៨ ទំព័រទី២។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 7. Japhta, Rubin; Vizcarra, Vanessa; Bui, Thuy Thu; Yogi, Nyoman; Mel, Sokim., «ស្វែងយល់ពីឱកាសសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលគ្រប់គ្រងដោយស្ត្រីនៅកម្ពុជា (អង់គ្លេស)» ឆ្នាំ២០១៩ ទំព័រទី១២។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 8. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 9. Vannarith, C., S. Oum និង L. Thearith., «ឧបសគ្គចំពោះសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជា និងការចូលរួមក្នុងបណ្តាញផលិតកម្ម» ឆ្នាំ ២០១០ ទំព័រទី១៣៩។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ ។
- 10. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 11. Japhta, Rubin; Vizcarra, Vanessa; Bui, Thuy Thu; Yogi, Nyoman; Mel, Sokim., «ស្វែងយល់ពីឱកាសសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលគ្រប់គ្រងដោយស្ត្រីនៅកម្ពុជា (អង់គ្លេស)» ឆ្នាំ២០១៩ ទំព័រទី១២។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 12. ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិជប៉ុន (JICA)., «គម្រោងពង្រឹងយុទ្ធសាស្ត្រសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ២០១៥ ទំព័រទី១។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 13. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «ក្របខ័ណ្ឌអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ ២០០៥។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 14. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 15. Layhy, C., «ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្នរបស់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា៖ បញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុរបស់មីក្រូ សហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ២០១៩, ទំព័រទី៣។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 16. ក្រសួងកិច្ចការនារី., «ការពង្រឹងភាពអង់អាចផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចរបស់ស្ត្រី» របាយការណ៍សង្ខេប ឆ្នាំ២០១៤, ទំព័រទី៤-៧។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 17. Ty, M, Sov, C, Walsh, J & Anurit, P., «ការសិក្សាអំពីការអភិវឌ្ឍសហគ្រិនស្ត្រីនៅក្នុងសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជា៖ បញ្ហាប្រឈម និងឱកាស» ទិនានុប្បវត្តិនៃការស្រាវជ្រាវសកលគ្រប់គ្រងសកលឆ្នាំ ២០០៩ ទំព័រទី ៨។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 18. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «គោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៥ - ២០២៥» ឆ្នាំ២០១៥. បានចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ ។
- 19. Layhy, C., «ការកែលម្អប្រសិទ្ធភាពថាមពលនៅកម្ពុជា៖ ជំហានដ៏សំខាន់ឆ្ពោះទៅរកការរីកចម្រើនប្រកបដោយចីរភាព» ឆ្នាំ២០១៨ ទំព័រទី៨។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 20. Layhy, C., «ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្នរបស់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា៖ បញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុរបស់មីក្រូ សហគ្រាស សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ២០១៩, ទំព័រទី៣។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 21. នាយកដ្ឋានសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម នៃក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្ម., «ស្ថិតិសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនិងមីក្រូសហគ្រាស» ថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៧។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ ។
- 22. Reaksmey, H. & Willemyns, A., «ការចុះឈ្មោះសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលបានប្រគល់ឱ្យក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងសិប្បកម្មថ្មី» ឆ្នាំ ២០១៤។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 23. Cheng, S., «សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមក្នុងការកំណត់ដើម្បីជម្រុញសេដ្ឋកិច្ចរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា» ឆ្នាំ ២០១៨។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 24. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «គោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៥ - ២០២៥» ឆ្នាំ ២០១៥។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 25. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 26. Roth, V., «វេទិកាស្រាវជ្រាវអភិវឌ្ឍន៍៖ ស្វែងយល់អំពីបរិបទគោលនយោបាយសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅអាស៊ាន»ឆ្នាំ២០១៤។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 27. ក្រុមហ៊ុន BD Trust Research and Business Consultancy., «សិទ្ធិទទួលបានសេវាកម្មហិរញ្ញវុត្ថុរបស់ MSMEs នៅកម្ពុជា» ថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៩។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 28. ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា., «របាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំរបស់ធនាគារជាតិឆ្នាំ ២០១៨» ថ្ងៃទី៣០ ខែមករាឆ្នាំ២០១៩។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 29. ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី (ADB)., «កម្ពុជា៖ ការដោះស្រាយគំលាតជំនាញការសិក្សាក្នុងអាជីពការងារ» ឆ្នាំ ២០១៥ ទំព័រទី ៥២-៥៥។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសាឆ្នាំ២០២០។
- 30. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «គោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៥ - ២០២៥» ឆ្នាំ២០១៥។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 31. Roth, V., «វេទិកាស្រាវជ្រាវអភិវឌ្ឍន៍៖ ស្វែងយល់អំពីបរិបទគោលនយោបាយសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅអាស៊ាន» ឆ្នាំ២០១៤។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 32. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 33. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «យុទ្ធសាស្ត្រចតុកោណ (ដំណាក់កាលទី ៤) ឆ្នាំ២០១៨»។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 34. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «ក្របខ័ណ្ឌគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៦-២០៣០» ថ្ងៃទី១៣ ខែកក្តដា ឆ្នាំ២០១៨។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 35. Sok, C., “«អាជីវកម្មខ្នាតតូចត្រូវបានជម្រុញឱ្យដាក់ពាក្យសុំការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធដា» ខ្មែរថាមស៍, ខែមករា ឆ្នាំ២០១៩។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 36. អាស៊ាន., «ការអភិវឌ្ឍសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៅកម្ពុជា», មិនមានថ្ងៃបរិច្ឆេទ។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 37. រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា., «ក្របខ័ណ្ឌអភិវឌ្ឍន៍សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម» ឆ្នាំ២០០៥។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 38. Japhta, Rubin; Vizcarra, Vanessa; Bui, Thuy Thu; Yogi, Nyoman; Mel, Sokim., «ស្វែងយល់ពីឱកាសសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលគ្រប់គ្រងដោយស្ត្រីនៅកម្ពុជា (អង់គ្លេស)» ឆ្នាំ២០១៩ ទំព័រទី១២។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 39. EUROCHAM Cambodia., «អនុក្រឹត្យលេខ ១៧ អនក្រ.បក៖ ការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធដារសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមដែលចុះឈ្មោះស្ម័គ្រចិត្ត» ឆ្នាំ២០១៧។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 40. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 41. DFDL., «បច្ចុប្បន្នភាពពន្ធនៅកម្ពុជា៖ សេចក្តីប្រកាសស្តីពីការលើកទឹកចិត្តពន្ធសហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យម», ឆ្នាំ ២០១៨។ ចូលអានថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 42. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
- 43. ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ., «ប្រកាសលេខ ១៨១៩ ស្តីពីការចាត់ចំណាត់ថ្នាក់អ្នកជាប់ពន្ធក្នុងរបបគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង» ឆ្នាំ២០១៦។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 44. ក្រុមហ៊ុន KPMG Cambodia Ltd., “ការណែនាំស្តីពីការអនុវត្តការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធដារសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម” ឆ្នាំ ២០២០។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 45. Sakal, N., «ធនាគារសហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យមនៃកម្ពុជា (SME Bank)» ឆ្នាំ ២០១៩។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 46. Vireak, T., «ធនាគារសម្រាប់សហគ្រាសខ្នាតតូច និងមធ្យម បានបើកដំណើរការជាផ្លូវការហើយ» ឆ្នាំ២០២០។ ចូលអាននៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២០។
- 47. ដូចឯកសារយោងខាងដើម។
