បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម ប្រទេសកម្ពុជាបានមើលឃើញថាខ្លួនស្ថិតក្នុងស្ថានភាពជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ក្រោយសង្គ្រាមដែលត្រូវការកសាងស្ថាប័នរបស់ខ្លួនឡើងវិញនៅក្រោយការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ក្រោមអាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជាហៅកាត់ថា អ៊ុនតាក់។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានលើកកម្ពស់សមភាពយេនឌ័រនៅក្នុងប្រទេសតាមរយៈគំនិតផ្តួចផ្តើមផ្សេងៗ។1 ការចូលរួមរបស់ស្ត្រីក្នុងកិច្ចការសាធារណៈពិតជាទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីការបង្កើតស្ថាប័ននានា ដូចជាក្រសួងកិច្ចការនារី និងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ រួមទាំងនារីរតនៈទី១ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ ដែលទាំងអស់នេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីបញ្ចូលបញ្ហាយេនឌ័រទៅក្នុងនីតិវិធីនៃការធ្វើផែនការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល។2 មាត្រា ៤៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាចែងថា៖ “ការរើសអើងគ្រប់ប្រភេទប្រឆាំងនឹងស្ត្រីភេទត្រូវបំបាត់ចោល។ ការធ្វើអាជីវកម្ម លើការងាររបស់ស្ត្រី ត្រូវហាមឃាត់។ បុរស និងស្ត្រីមានសិទ្ធិស្មើគ្នាក្នុងគ្រប់វិស័យទាំងអស់ ជាពិសេសក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងគ្រួសារ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវធ្វើតាមលក្ខខណ្ឌដែលមានចែងក្នុងច្បាប់ និងតាមគោលការណ៍ស្ម័គ្រចិត្តប្តីមួយប្រពន្ធមួយ។”3 ស្ត្រីកម្ពុជាកំពុងទទួលបានសេរីភាព និងសិទ្ធិកាន់តែច្រើនឡើងៗនៅពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសមានការអភិវឌ្ឍ។4 បើទោះបីជាមានការកើនឡើងក្នុងការលើកទឹកចិត្តស្ត្រីក្នុងការងារសាធារណៈក៏ដោយ ក៏ប្រទេសកម្ពុជានៅតែបន្តមានភាពយឺតយ៉ាវទាក់ទងនឹងតំណាងស្ត្រីក្នុងវិស័យនយោបាយដោយចំនួនស្ត្រីនៅក្នុងសភាមានចំនួនតិច និងបានធ្លាក់ចុះក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ។5
នៅមុនឆ្នាំ១៩៩៣ ក្នុងអំឡុងពេលរាប់ទសវត្សរ៍នៃជម្លោះផ្ទៃក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល និងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងលើស្ថាប័ននានាដោយរបបខ្មែរក្រហម។ ជម្លោះបានប៉ះពាល់ដល់ការតំណាងនយោបាយរបស់ស្ត្រីតាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរទំនាក់ទំនងយេនឌ័រទាំងនៅក្នុងគ្រួសារដែលរងគ្រោះដោយសង្គ្រាម និងសហគមន៍ជុំវិញពួកគេ។6 កម្ពុជាបានផ្តល់សច្ចាប័នលើអនុសញ្ញាស្តីពីការលុបបំបាត់ការរើសអើងគ្រប់ទម្រង់ប្រឆាំងនឹងស្ត្រី (ស៊ី-ដ) ក្នុងឆ្នាំ១៩៩២។7 បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរមកជាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នៅឆ្នាំ១៩៩៣ ប្រទេសកម្ពុជាបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ខ្លួនដែលធានានូវសិទ្ធិស្មើភាពគ្នា និងការមិនរើសអើង។ ប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កើតក្រសួងកិច្ចការនារី និងអតីតយុទ្ធជនក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ ហើយបន្ទាប់មកបានប្រែក្លាយទៅជាក្រសួងកិច្ចការនារីក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលមានគោលបំណងអនុវត្តការប្តេជ្ញាចិត្តទាំងនេះដោយប្រើប្រាស់ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រដូចជា នារីរតនៈដោយត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩។8 ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រនារីរតនៈបង្កើតឡើងដោយផ្អែកលើចំណុចនេះដោយមានគោលបំណងផ្តល់អំណាចដល់ស្ត្រីក្នុងវិស័យផ្សេងៗ ដោះស្រាយអំពើហិង្សាលើយេនឌ័រ ការជួញដូរ ព្រមទាំងការកេងប្រវ័ញ្ចផ្លូវភេទ និងបញ្ចូលការពិចារណាលើយេនឌ័រទៅក្នុងគោលនយោបាយ និងកម្មវិធីជាតិរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល។9 ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃកំណែទម្រង់វិមជ្ឈការក្នុងឆ្នាំ២០០២ មក មានការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាយេនឌ័រ និងការទទួលយកមេដឹកនាំជាស្ត្រី។ យ៉ាងហោចណាស់មានកម្លាំងបួនយ៉ាងដែលបានរួមចំណែកដល់ការកើនឡើងនៃការយល់ដឹង៖ ក្នុងកម្រិតមួយមានកំណត់ គណបក្សនយោបាយទទួលបានការគាំទ្រពីអង្គភាពរាជរដ្ឋាភិបាលតាមរយៈប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបញ្ជីគណបក្ស គំនិតផ្តួចផ្តើមបណ្តុះបណ្តាល និងតស៊ូមតិរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល និងអង្គការសង្គមស៊ីវិល សក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គម ព្រមទាំងការពិភាក្សាពេញនិយមអំពីការផ្លាស់ប្តូរនៃការយល់ឃើញនានាលើយេនឌ័រ។10
ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្នរបស់ស្ត្រីក្នុងឆាកនយោបាយកម្ពុជា
បើទោះបីជាមានវឌ្ឍនភាពក្នុងការលើកកម្ពស់ស្ត្រីក្នុងវិស័យសាធារណៈក៏ដោយ ក៏ប្រទេសកម្ពុជានៅតែយឺតយ៉ាវទាក់ទងនឹងការចូលរួមនយោបាយរបស់ស្ត្រី។11 វត្តមានស្ត្រីនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភាបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២៣ ដោយរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកិច្ចការនារីបានកត់សម្គាល់ពីឧបសគ្គនយោបាយ កង្វះកូតា និងកាតព្វកិច្ចគ្រួសារជាមូលហេតុចម្បងដែលរារាំងស្ត្រីមិនឱ្យចូលរួមក្នុងតួនាទីជាអ្នកដឹកនាំ។12 ការចូលរួមនយោបាយរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំ/សង្កាត់អាណត្តិទី៥ ឆ្នាំ២០២២ និងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រនីតិកាលទី៧ ឆ្នាំ២០២៣ នៅតែជួបប្រទះបញ្ហាប្រឈមជាច្រើនចាប់ពីការធានាឱកាសឈរឈ្មោះជាបេក្ខជន និងចូលរួមក្នុងដំណើរការបោះឆ្នោតរហូតដល់ការជំរុញជីវិតនយោបាយរបស់ពួកគេជាស្ត្រីជាប់ឆ្នោត។13
វិសមភាពយេនឌ័រនៅក្នុងស្ថាប័នធ្វើការសម្រេចចិត្តកំពូលរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទាក់ទងនឹងវត្តមានរបស់ស្ត្រីនៅតែបន្ត។ ជាពិសេស ក្នុងចំណោមសមាជិកភាពអតិបរមាចំនួន ១២៥រូប របស់រដ្ឋសភាមានតែចំនួន ១៧អាសនៈប៉ុណ្ណោះ ដែលកាន់កាប់ដោយស្ត្រីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២៣។ ដូច្នេះ មានវត្តមានសរុបត្រឹមតែ១៣,៦% នៃសមាជិកសភាស្ត្រីនៅក្នុងរដ្ឋសភា។14 ស្ត្រីកាន់កាប់អាសនៈចំនួន ១២ ក្នុងចំណោម ៦២អាសនៈ សរុបនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាអាណត្តិទី៥ ក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២៤ ដែលបង្កើតអត្រាតំណាងស្ត្រីចំនួន ១៩,៤%។15 លើសពីនេះ ការចូលរួមនយោបាយរបស់ស្ត្រីក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំ/សង្កាត់អាណត្តិទី៥ នៅឆ្នាំ២០២២ ស្ត្រីកាន់កាប់អាសនៈក្រុមប្រឹក្សាឃុំ/សង្កាត់ប្រមាណ ២២% ទូទាំងប្រទេស។ ក្នុងចំណោមក្រុមប្រឹក្សាឃុំ/សង្កាត់សរុបចំនួន ១១.៦២២នាក់ នៅទូទាំងប្រទេសមានស្ត្រីចំនួន ២.៥៦២នាក់។16 ស្ត្រីមានចំនួនត្រឹមតែ ១០% នៃរដ្ឋមន្ត្រីសរុបប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្រសួងកិច្ចការនារី ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ និង ១៥% នៃរដ្ឋលេខាធិការ ឬអនុរដ្ឋលេខាធិការទោះបីជាមានចំនួន ៤២% នៃមន្ត្រីរាជការក៏ដោយ។17
| ល | ស្ថាប័ន | ឆ្នាំបោះឆ្នោត | ចំនួនសរុប | ចំនួនស្ត្រី | ភាគរយ |
| ១ | រដ្ឋសភា (នីតិកាលទី៧) | ២០២៣ | ១២៥ | ១៧ | ១៣,៦% |
| ២ | ព្រឹទ្ធសភា (នីតិកាលទី៥) | ២០២៤ | ២៦ | ១២ | ១៩,៤% |
| ៣ | ក្រុមប្រឹក្សាឃុំ/សង្កាត់ (នីតិកាលទី៥) | ២០២២ | ១១.៦២២ | ២.៥៦២ | ២២,០% |
| ៤ | រដ្ឋមន្ត្រី | ២០២៣ | ៣០ | ៣ | ១០,០% |
| ៥ | រដ្ឋលេខាធិការ/អនុរដ្ឋលេខាធិការ | – | – | – | ១៥,០% |
| ៦ | មន្រ្តីរាជការស៊ីវិល (សរុប) | – | – | – | ៤២,០% |
រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជានៅមានគម្លាតឆ្ងាយពីការសម្រេចបាននូវគោលដៅដែលខ្លួនបានប្រកាសអំពីសមភាពយេនឌ័រ និងការផ្តល់អំណាចនយោបាយដល់ស្ត្រី។ អន្តរាគមន៍តិចតួចដើម្បីលុបបំបាត់ឧបសគ្គសម្រាប់ស្ត្រីក្នុងការចូលរួមក្នុងឆាកនយោបាយ និងភាពជាអ្នកដឹកនាំជាតិ។18 នៅក្នុងប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតសមាមាត្ររបស់ប្រទេសកម្ពុជា គណបក្សនយោបាយដើរតួជា «អ្នកបើកទ្វារ» នៃតំណាងស្ត្រី ដោយគ្រប់គ្រងការតែងតាំងបេក្ខភាព និងលំដាប់នៃការដាក់ក្នុងបញ្ជីរបស់ពួកគេ។ ស្ត្រីក្នុងតួនាទីនៃការធ្វើការសម្រេចចិត្តអាចជម្រុញអ្នកដទៃឱ្យចូលរួមក្នុងនយោបាយ និងចូលរួមចំណែកដល់ការរីកចម្រើននាពេលអនាគតរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។19
ឧបសគ្គរចនាសម្ព័ន្ធ និងសង្គម-វប្បធម៌
ស្ត្រីកម្ពុជាប្រឈមនឹងឧបសគ្គជាច្រើនចំពោះការចូលរួមនយោបាយរួមទាំងបទដ្ឋានបុរសាធិបតេយ្យដែលជាប់ជ្រៅ បន្ទុកគ្រួសារមិនសមាមាត្រ ការរឹតត្បិតហិរញ្ញវត្ថុជាប្រព័ន្ធ និងកង្វះកូតាយេនឌ័រនៅក្នុងគណបក្សនយោបាយ។ ការចូលរួមរបស់ស្ត្រីត្រូវបានរារាំងដោយការប្តេជ្ញាចិត្តខាងនយោបាយទាបដោយគណបក្សនានា ក៏ដូចជាកង្វះការតស៊ូមតិដើម្បីសមភាពយេនឌ័រ។20 លើសពីនេះ សកម្មជន និងអ្នកនយោបាយគណបក្សស្ត្រីប្រឈមនឹងការរើសអើង និងអំពើហិង្សាជាច្រើនទម្រង់ដែលរឹតត្បិតការចូលរួមនយោបាយ និងការទទួលបានយុត្តិធម៌យេនឌ័ររបស់ពួកគេ។21 បទដ្ឋានវប្បធម៌ និងសង្គមដែលលើកកម្ពស់ចំណាប់អារម្មណ៍អវិជ្ជមានចំពោះភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់ស្ត្រីធ្វើឱ្យឧបសគ្គទាំងនេះកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងដោយកាត់បន្ថយការចូលរួមទាំងស្រុងរបស់ស្ត្រីក្នុងឆាកនយោបាយ។22ក្រមសីលធម៌មួយដែលគេស្គាល់ថា “ច្បាប់ស្រី” ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយមានបំណងកំណត់បំណងប្រាថ្នារបស់ស្ត្រី។23 ច្បាប់ស្រីបានផ្តល់ដំបូន្មានដល់ស្ត្រីអំពីរបៀបអភិវឌ្ឍគុណធម៌ និងភាពស្លូតបូត។ ក្រៅពីអាចចម្អិនអាហារ សម្អាតផ្ទះសម្បែង មើលថែកូនៗ និងបម្រើសមាជិកគ្រួសារផ្សេងទៀត ស្ត្រីត្រូវលះបង់ចំពោះស្វាមី និងផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការរបស់ពួកគេ។24 លើសពីនេះ គំរូយេនឌ័រដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងច្បាប់ស្រី គឺជាឧបសគ្គយ៉ាងសំខាន់ដល់ការសម្រេចបានសមភាពយេនឌ័រសម្រាប់ស្ត្រី។ ច្បាប់ស្រី ជាវិធីសាស្ត្រដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយសម្រាប់គ្រប់គ្រងបំណងប្រាថ្នា និងកាតព្វកិច្ចរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ។25 ការចូលរួមរបស់ស្ត្រីក្នុងការសម្រេចចិត្តរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅតែមានកម្រិតដោយសារតែឥទ្ធិពលគ្រួសារ និងប្រពៃណីវប្បធម៌ដែលក្លាយជា “បន្ទុកទ្វេដង” នៃការធ្វើឱ្យមានតុល្យភាពរវាងកាតព្វកិច្ចគ្រួសារ និងនយោបាយកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង។ ស្ថានភាពនេះធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទំនុកចិត្តរបស់ស្ត្រីបន្ថែមទៀត និងបង្ហាញពីគម្លាតក្នុងតួនាទីជាអ្នកដឹកនាំជាផ្លូវការ។26
ស្ថាប័ន អ្នកដើរតួ និងសក្ដានុពលកម្រិតមូលដ្ឋានក្នុងការលើកកម្ពស់ការចូលរួមរបស់ស្ត្រី
រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាសង្កត់ធ្ងន់លើសមភាពយេនឌ័រ និងការផ្តល់អំណាចដល់ស្ត្រីតាមរយៈគោលនយោបាយរបស់ខ្លួន និងយុទ្ធសាស្ត្របញ្ចកោណដំណាក់កាលទី១ ដែលបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដើម្បីគាំទ្រដល់ចក្ខុវិស័យកម្ពុជាឆ្នាំ២០៥០។27 គំនិតផ្ដួចផ្ដើមនេះគូសបញ្ជាក់ពីសីលធម៌ សមភាព និងការរួមបញ្ចូល ជាពិសេសផ្តោតលើតួនាទីដល់ស្ត្រីក្នុងការរៀបចំផែនការគ្រួសារ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើហិង្សាលើយេនឌ័រ(GBV) ព្រមទាំងការបង្កើនការចូលរួមនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច ការអប់រំ សុខភាព និងភាពជាអ្នកដឹកនាំសាធារណៈ។28 រាជរដ្ឋាភិបាលក៏ផ្តល់អាទិភាពដល់វត្តមានតំណាងរបស់ស្ត្រីក្នុងតួនាទីនយោបាយ និងភាពជាអ្នកដឹកនាំតាមរយៈក្រសួងកិច្ចការនារី និងផែនការយុទ្ធសាស្ត្រនារីរតនៈទី៦ (២០២៤-២០២៨)របស់ខ្លួន។29 ក្រសួងកិច្ចការនារីបន្តធ្វើការជាមួយគណបក្សនយោបាយដើម្បីបង្កើតក្របខណ្ឌមួយក្នុងការលើកទឹកចិត្តដល់ភាពជាអ្នកដឹកនាំសាធារណៈរបស់ស្ត្រី និងការចូលរួមនយោបាយតាមរយៈក្រុមការងារបច្ចេកទេសយេនឌ័រស្តីពីស្ត្រីក្នុងភាពជាអ្នកដឹកនាំ និងអភិបាលកិច្ច (TWGG-WLG)។ គោលបំណងសំខាន់ៗរួមមាន ការបង្កើនច្បាប់ដែលលើកកម្ពស់ភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់ស្ត្រី ការពង្រឹងបណ្តាញនៅថ្នាក់ជាតិ និងថ្នាក់ក្រោមជាតិ ការបង្កើនការយល់ដឹងរបស់សាធារណជនអំពីសមភាពយេនឌ័រ ការលើកទឹកចិត្តដល់ការចូលរួមរបស់យុវជនក្នុងភាពជាអ្នកដឹកនាំ និងអភិបាលកិច្ចដែលឆ្លើយតបទៅនឹងយេនឌ័រ។30
ការតំណាងស្ត្រីភាគច្រើនត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយសកល និងអសកលនៅកម្រិតផ្សេងៗ។31 គណបក្សនយោបាយគឺជាកម្លាំងចម្បងបង្កើតការតំណាងនយោបាយក្នុងស្រុកដែលគោរពតាមយេនឌ័រ។32 គណបក្សនយោបាយជួនកាលត្រូវបានស្តីបន្ទោសចំពោះកង្វះតំណាងរបស់ស្ត្រីទៅលើមុខតំណែងជាប់ឆ្នោត និងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចនានា។ ការកំណត់ឡើងវិញ និងការបង្កើនតួនាទីរបស់អង្គភាពស្ត្រីនៅក្នុងគណបក្សនយោបាយអាចបង្កើនការចូលរួម និងឥទ្ធិពលរបស់ស្ត្រីក្នុងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចជាយុទ្ធសាស្ត្រនៅគ្រប់កម្រិត។33 ដោយសារតែកម្ពុជាពុំមានប្រព័ន្ធកូតាយេនឌ័រថ្នាក់ជាតិក្នុងការកំណត់ចំនួនស្ត្រីក្នុងគណបក្សនយោបាយ គណបក្សនយោបាយគួរតែបង្កើតគោលនយោបាយផ្ទៃក្នុងដើម្បីសម្រេចបានតំណាងស្ត្រី ៣០% នៅក្នុងបញ្ជីអ្នកឈរឈ្មោះបោះឆ្នោត និងការបែងចែកបេក្ខភាពស្ត្រីស្មើៗគ្នា។34
អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល និងអង្គការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការជួយស្ត្រីឱ្យកាន់តួនាទីជាអ្នកដឹកនាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។35 អង្គការជួយក្នុងការបែងចែកធនធាន និងការកសាងសមត្ថភាពដោយនាំមកនូវការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព និងកាត់បន្ថយភាពក្រីក្ររួមជាមួយនឹងសមភាពយេនឌ័រ។3637ការងារនេះសម្រេចបានតាមរយៈការផ្តល់ការបណ្តុះបណ្តាល ការផ្តល់មូលនិធិ និងការតស៊ូមតិដែលជួយស្ត្រីឱ្យយកឈ្នះលើបញ្ហាប្រឈមជាប្រព័ន្ធដែលពួកគេកំពុងប្រឈមមុខ។ ការបណ្តុះបណ្តាល និងការចូលរួមរបស់ពលរដ្ឋបែបនេះនឹងជួយស្ត្រីអភិវឌ្ឍជំនាញ និងត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍របស់ពួកគេ ដូច្នេះហើយវាបង្កើតបានជាបណ្តាញសម្រាប់ការចូលរួមរបស់ស្ត្រីក្នុងនយោបាយ។38
ផលជាវិជ្ជមាន និង សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
ការផ្តល់អំណាចនយោបាយដល់ស្ត្រីនៅកម្ពុជាមានគុណសម្បត្តិជាច្រើនទាក់ទងនឹងអភិបាលកិច្ចដែលរួមចំណែកដល់ការបង្កើតគោលនយោបាយសង្គមដែលផ្អែកលើមនុស្ស។ ស្ត្រីយកចិត្តទុកដាក់កាន់តែច្រើនលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ចសង្គមដូចជា ការថែទាំសុខភាព និងការអប់រំ។ ដូច្នេះ ការចូលរួមរបស់ពួកគេនាំឱ្យមានការអភិវឌ្ឍគោលនយោបាយដែលគ្របដណ្តប់លើចំណុចខ្វះខាតនៅក្នុងវិស័យទាំងនេះ។ ការចូលរួមក្នុងដំណើរការធ្វើការសម្រេចចិត្តបង្កើតការទទួលខុសត្រូវ និងការឆ្លើយតបកាន់តែច្រើននៃប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ច និងវិធីសាស្ត្រសហការឆ្ពោះទៅរកការដោះស្រាយបញ្ហារបស់គ្រួសារ និងសហគមន៍ដែលមានការលំបាក។3940
ប្រទេសកម្ពុជាសម្រេចបានវឌ្ឍនភាពទាក់ទងនឹងការធ្វើឱ្យមានសមភាពយេនឌ័រតាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងយុទ្ធសាស្ត្រជាតិរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែនៅតែមានបញ្ហាទាក់ទងនឹងអត្រាតំណាងស្ត្រីមានចំនួនតិចដោយគ្មានអំណាចពិតប្រាកដក្នុងការធ្វើការសម្រេចចិត្ត។ ខណៈពេលដែលមានគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងសមត្ថភាពមួយចំនួនពីស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល និងអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងៗគ្នាដែលបាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃវត្តមានរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងមន្ត្រីរាជការកម្រិតទាប និងក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ក្រោមជាតិ ស្ត្រីនៅតែបន្តមានតំណាងតិចតួចនៅក្នុងកម្រិតខ្ពស់នៃការធ្វើការសម្រេចចិត្ត។ ក្នុងន័យនេះ ការបំប្លែងតួលេខមូលដ្ឋានទាំងនេះទៅជាឥទ្ធិពលនយោបាយពិតប្រាកដនឹងតម្រូវឱ្យមានការប្តេជ្ញាចិត្តពីកំពូលទៅក្រោមកាន់តែច្រើនពីគណបក្សនយោបាយ និងការអនុវត្តគោលនយោបាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធ។ វាមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការធានាបាននូវភាពជាអ្នកដឹកនាំស្មើភាពគ្នារបស់ស្ត្រីនៅក្នុងដំណើរការធ្វើការសម្រេចចិត្តពីព្រោះឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ស្ត្រីធានានូវគោលនយោបាយសង្គមដែលឆ្លើយតប និងសហការកាន់តែច្រើនសម្រាប់សុខុមាលភាពសាធារណៈ។
ឯកសារយោង
- 1. អង្គការទិន្នន័យអំពីការអភិវឌ្ឍកម្ពុជា, “ស្ត្រីក្នុងការអភិវឌ្ឍ,” អង្គការទិន្នន័យអំពីការអភិវឌ្ឍកម្ពុជា ថ្ងៃទី២៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣។
- 2. ក្រសួងកិច្ចការនារី, “នារីរតនៈ ៤៖ ទំនាក់ទំនងយេនឌ័រ និងអាកប្បកិរិយា,” ក្រសួងកិច្ចការនារី ឆ្នាំ២០១៤។
- 3. រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ឆ្នាំ១៩៩៣ បកប្រែដោយការិយាល័យឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្ស (OHCHR) ប្រចាំប្រទេសកម្ពុជា, ចូលមើលនៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 4. ក្រសួងកិច្ចការនារី, “ទំនាក់ទំនង និងអាកប្បកិរិយាយេនឌ័រ,” ក្រសួងកិច្ចការនារី ឆ្នាំ២០១៦។
- 5. មាស ម៉ូលីកា, “តំណាងសភាស្ត្រីនៅកម្ពុជាធ្លាក់ចុះមកត្រឹម ១៣,៦%,” គិរីប៉ុស្តិ៍, ថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦។
- 6. Gaikwad, Nikhar, Erin Lin និង Noah Zucker, “យេនឌ័របន្ទាប់ពីការប្រល័យពូជសាសន៍៖ របៀបដែលអំពើហិង្សាជះឥទ្ធិពលដល់ការតំណាងនយោបាយរយៈពេលវែង,” នយោបាយពិភពលោក, ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣។
- 7. អង្គការ UN Women ប្រចាំតំបន់អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក, “អង្គការ UN Women ប្រចាំប្រទេសកម្ពុជា,” អង្គការ UN Women, បានចូលមើលនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 8. ក្រសួងកិច្ចការនារីកម្ពុជា, “ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រនារីរតនៈ,” ក្រសួងកិច្ចការនារី, ចូលមើលនៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 9. ក្រសួងកិច្ចការនារី, “ការបញ្ជ្រាបយេនឌ័រ,” ក្រសួងកិច្ចការនារី, ឆ្នាំ២០១៦។
- 10. Kim Sedara និង Joakim Öjendal, “ការវិភាគយេនឌ័រនៃកំណែទម្រង់វិមជ្ឈការនៅកម្ពុជា,” GSDRC, ២០១២។
- 11. មាស ម៉ូលីកា, “តំណាងសភាស្ត្រីនៅកម្ពុជាធ្លាក់ចុះមកត្រឹម ១៣,៦%” គិរីបុស្តិ៍, ថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦។
- 12. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 13. យេនឌ័រ និងការអភិវឌ្ឍកម្ពុជា (GADC) និងស្ត្រីអ្នកបង្កើតសន្តិភាព (WPM), “សមភាពយេនឌ័រក្នុងកិច្ចការនយោបាយ និងសាធារណៈនៅកម្ពុជា៖ ការដាក់ស្នើរួមគ្នាទៅកាន់ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំកម្ពុជាសម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យឡើងវិញជាសកលតាមកាលកំណត់,” GADC និង WPM, ថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។
- 14. សហភាពអន្តរសភា, “កម្ពុជា៖ រដ្ឋសភា ទិន្នន័យស្តីពីស្ត្រី,” IPU Parline, បានចូលមើលនៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 15. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 16. បុគ្គលិកភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍, “គណបក្សនានាត្រូវការបេក្ខជនស្ត្រីបន្ថែមទៀតសម្រាប់ការបោះឆ្នោត អង្គការសង្គមស៊ីវិលជំរុញ,” កាសែតភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍, ថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២។
- 17. អង្គការសហប្រជាជាតិកម្ពុជា, “ស្ត្រីដែលលើកតម្កើងប្រទេសកម្ពុជា៖ ទិវានារីអន្តរជាតិ ឆ្នាំ២០២៥ – សិទ្ធិ សមភាព ការផ្តល់អំណាចដល់ស្ត្រី និងក្មេងស្រីទាំងអស់,” អង្គការសហប្រជាជាតិកម្ពុជា ថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥។
- 18. កាន វិច្ឆិកា, “ការឆ្លុះបញ្ចាំង៖ ៣០ឆ្នាំនៃស្ត្រីនៅក្នុងនយោបាយ,” Heinrich Böll Stiftung, កម្ពុជា ថ្ងៃទី២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣។
- 19. Sethi Gabriella, “ការបង្កើនតំណាងនយោបាយរបស់ស្ត្រី៖ ទម្រង់ស្ថាប័នថ្មីនៅក្នុងប្រទេសក្រោយជម្លោះ,” មូលនិធិ Heinrich Böll ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៣។
- 20. យេនឌ័រ និងអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា (GADC) និងអង្គការនារិដើម្បីសន្តិភាព (WPM), “សមភាពយេនឌ័រក្នុងកិច្ចការនយោបាយ និងសាធារណៈនៅកម្ពុជា៖ ការដាក់ស្នើរួមគ្នាទៅកាន់ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំកម្ពុជាសម្រាប់ការពិនិត្យឡើងវិញជាសកលតាមកាលកំណត់,” GADC និង WPM, ថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។
- 21. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 22. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 23. Venny, Adriana និង Ruth Indiah Rahayu, ឧបសគ្គអយ្យកោចំពោះការចូលរួមនយោបាយរបស់ស្ត្រីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍៖ មេរៀនពីហ្វីលីពីន កម្ពុជា ម៉ាឡេស៊ី ឥណ្ឌូណេស៊ី និងទីម័រខាងកើតស្តីពីបុព្វហេតុជាតិ និងការកើនឡើងនៃការចូលរួមរបស់ស្ត្រីក្នុងនយោបាយរដ្ឋ ខេមីត្រាអាន បាជី ប៉េមបារ៉ាន់ តាតា ប៉េមឺរិនតាហាន, បានចូលមើលថ្ងៃទី១០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 24. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 25. ជា សាម៉េង, “មតិ៖ តម្រូវការដើម្បីលើកកម្ពស់ការចូលរួមរបស់ស្ត្រីកម្ពុជាក្នុងការសម្រេចចិត្តនយោបាយ,” ខេមបូឌាណេស, ថ្ងៃទី២១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៣។
- 26. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 27. រាជរដ្ឋាភិបាកកម្ពុជា, យុទ្ធសាស្ត្រមន្ទីរបញ្ចកោណ – ដំណាក់កាលទី I សម្រាប់កំណើន ការងារ សមធម៌ ប្រសិទ្ធភាព និងនិរន្តរភាព៖ ការកសាងគ្រឹះឆ្ពោះទៅរកការសម្រេចបាននូវចក្ខុវិស័យកម្ពុជាឆ្នាំ២០៥០, ភ្នំពេញ៖ រាជរដ្ឋាភិបាកកម្ពុជា, ថ្ងៃទី២៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣, បានចូលមើលនៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 28. ក្រសួងកិច្ចការនារីកម្ពុជា, នារីរតនៈទី៦៖ ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រប្រាំឆ្នាំសម្រាប់ការលើកកម្ពស់សមភាពយេនឌ័រ និងការពង្រឹងស្ត្រី និងកុមារី ឆ្នាំ២០២៤-២០២៨, ក្រសួងកិច្ចការនារី, ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤។
- 29. ក្រសួងកិច្ចការនារីកម្ពុជា, “នារីរតនៈទី៦,” ក្រសួងកិច្ចការនារី, ចូលមើលនៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 30. ក្រសួងកិច្ចការនារីកម្ពុជា, នារីរតនៈ ទី៥៖ ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រប្រាំឆ្នាំសម្រាប់សមភាពយេនឌ័រ និងការផ្តល់អំណាចដល់ស្ត្រី ២០១៩-២០២៣, ក្រសួងកិច្ចការនារី, ២០២០។
- 31. Kandawasvika-Nhundu, Rumbidzai, តួនាទីរបស់គណបក្សនយោបាយលើការចូលរួម និងការតំណាងរបស់ស្ត្រី, វិទ្យាស្ថានអន្តរជាតិសម្រាប់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងជំនួយការបោះឆ្នោត (International IDEA), ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។
- 32. Kim Sedara និង Joakim Öjendal, គោលនយោបាយយេនឌ័រក្នុងគណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា, ស៊េរីឯកសារការងារលេខ៨៧, វិទ្យាស្ថានធនធានអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា(CDRI), ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤។
- 33. Kandawasvika-Nhundu, Rumbidzai, តួនាទីរបស់គណបក្សនយោបាយលើការចូលរួម និងការតំណាងរបស់ស្ត្រី, វិទ្យាស្ថានអន្តរជាតិសម្រាប់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងជំនួយការបោះឆ្នោត (International IDEA), ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។
- 34. គណៈកម្មាធិការលើកកម្ពស់ស្ត្រីក្នុងវិស័យនយោបាយ យេនឌ័រ និងការអភិវឌ្ឍសម្រាប់កម្ពុជា, គណៈកម្មាធិការដើម្បីការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងយុត្តិធម៌នៅកម្ពុជា និងមជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា “សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរួម៖ លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតក្រុមប្រឹក្សាឃុំ/សង្កាត់ ឆ្នាំ២០១២៖ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបន្ថែមទៀតដែលត្រូវការដើម្បីសម្រេចបាននូវតំណាងស្ត្រីទាំងបរិមាណ និងគុណភាពក្នុងវិស័យនយោបាយនៅកម្ពុជា,” ថ្ងៃទី១១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២។
- 35. , លី ទឹម, “មាគ៌ាភាពជាអ្នកដឹកនាំសម្រាប់ស្ត្រីក្នុងមូលដ្ឋាន៖ ករណីសិក្សានៃឃុំចំនួនបីក្នុងប្រទេសកម្ពុជា,“ សៀវភៅការងារលេខ ១០៨ វិទ្យាស្ថានធនធានអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា (CDRI), ខែមករា ឆ្នាំ២០១៦។
- 36. អង្គការ UN Women អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក, “អំពីអង្គការ UN Women នៅកម្ពុជា,” អង្គការ UN Women, បានចូលមើលនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 37. លី ទឹម, “មាគ៌ាភាពជាអ្នកដឹកនាំសម្រាប់ស្ត្រីក្នុងមូលដ្ឋាន៖ ករណីសិក្សានៃឃុំចំនួនបីក្នុងប្រទេសកម្ពុជា,“ សៀវភៅការងារលេខ ១០៨ វិទ្យាស្ថានធនធានអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា (CDRI) ខែមករា ឆ្នាំ២០១៦។
- 38. ដូចឯកសារយោងខាងលើ។
- 39. ប៉ា ចាន់រឿន និង សារី សេង, “ការស្ទង់មតិ៖ ការចូលរួមរបស់សកម្មជននយោបាយស្ត្រីក្នុងឆាកនយោបាយនៅកម្ពុជា,” គណៈកម្មាធិការដើម្បីការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងយុត្តិធម៌នៅកម្ពុជា (COMFREL), បានចូលមើលនៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
- 40. ប៉ែន ឌីណា និងផ្សេងទៀត, “តួនាទីរបស់ស្ត្រីក្នុងការចូលរួមនយោបាយនៅកម្ពុជា៖ ការសិក្សាករណីមួយនៅខេត្តស្វាយរៀង,” ទិនានុប្បវត្តិស្តីពីការបង្រៀនគណិតវិទ្យា ការស្រាវជ្រាវសង្គម និងមតិលេខ ៣ លេខ ២ (ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤)៖២០៣–២២០។
